დანტე ალიგიერი – ღვთაებრივი კომედია (განხილვა)

სტრუქტურა

“ღვთაებრივი კომედია” მეტისმეტად სიმეტრიულად არის აგებული.იგი იყოფა 3 ნაწილად, თითოეული ნაწილი 33 სიმღერისგან (ლექსისაგან) შედგება და თითოეული მთავრდება სიტყვით Stelle, იგივე ვარსკვლავები. ამრიგად ვიღებთ 99 ლექსს, რომელნიც შესავალ ლექსთან ერთად ჯამურ 100 ლექსს ქმნის.პოემა დაწერილია სამხაზოვანი ტერცინებით (იგივე სტროფები). რიცხვებისადმი ამდაგვარი მიდრეკილება შესაძლოა დანტეს მიერ მათთვის მისტიკურობის მინიჭებით აიხსნას : რიცხვი 3 ქრისტიანული იდეის – სამების გამოხატულება, 33 იესო ქრისტეს მიწაზე ყოფნის წელთა რაოდენობა და ა.შ.

სიუჟეტი

ადრეული შუასაუკუნეების დასავლური ქვეყნების მითოლოგიათა თანახმად, იმქვეყნიური ცხოვრება შედგებოდა ჯოჯოხეთისაგან, რომელშიც ხვდებოდნენ საუკუნოდ დასჯილი ცოდვილები, განსაწმენდელისაგან – საკუთარი ცოდვების მომნანიებელი ცოდვილების ადგილსამყოფელი, და სამოთხისაგან – კურთხეულთა სავანე.
დანტე დიდი სიზუსტითა და იმქვეყნიური ცხოვრების ყველა დეტალისა თუ არქიტექტონიკის დაფიქსირებით აღწერს მის წყობას.შესავალ ლექსში დანტე მოგვითხრობს,თუ როგორ დაიკარგა ცხოვრების შუა გზას მიღწეული პოეტი ხშირ ტყეში და როგორ დაიხსნა იგი პოეტმა ვერგილიუსმა თავსდასხმული მხეცებისაგან. ვერგილიუსმა მას იმქვეყნიურ სამყაროში გასეირნება შესთავაზა. შეიტყო რა დანტემ, რომ ვერგილიუსი მისი სატრფოს, ბეატრიჩეს გამოგზავნილი იყო, დათანხმდა შემოთავაზებას.

ჯოჯოხეთი

ჯოჯოხეთის კარიბჭის უკან მოტოვებისას, გაიარეს რა გზააბნეული, გაურკვეველი ადამიანების სულებით “დასახლებული” ადგილი, დანტე და ვირგილიუსი მიადგნენ ჯოჯოხეთის პირველ წრეს, ე.წ. ლიმბს, რომელშიც მჭერმეტყველი ურწმუნოები იმყოფებოდნენ.მათ არ ჰქონდათ შეცნობილი ღვთის არსი, თუმცა ახლოს იყვნენ მასთან, ამიტომაც დაეღწიათ მათ თავი ჯოჯოხეთის ტანჯვებისაგან. ამ წრეში დანტე ხედავს ანტიკური კულტურის უდიდეს წარმომადგენლებს -არისტოტელეს, ევრიპიდეს, ჰომეროსს, მათ შორის მაჰმადიან სალაჰ-ად-დინსაც. შემდეგ წრეში იმყოფებიან სულები ადამიანებისა, რომელთაც არასდროს უთქვამთ უარი აღვირახსნილ ვნებებზე.აქ,ველურ და დამანგრეველ ქარიშახლში დანტე ხედავს ფრანჩესკა დ’რიმინის და მის საყვარელ პაოლოს, რომელნიც “აკრძალული სიყვარულის” ვნებას იყვნენ აყოლილნი დედამიწაზე.
რაც უფრო ქვემოთ მიიწევდნენ დანტე და მისი მეგზური ვირგილიუსი, მით უფრო მეტ ტანჯვასა და წამებას ხედავდა პოეტი. იგი თვითმხილველი გახდა:

1. ღორმუცელობისათვის დასჯილთა ტანჯვისა, რომელნიც განწირულები იყვნენ საშინელი წვიმისა და ჭექა-ქუხილის სასჯელისათვის
2. ძუნწთა და მფლანგველთა ტანჯვისა დაწყველილ და ცეცხლოვან ჭაობში
3. ერეტიკოსთა (მათ შორის ფრიდრიხ II, რომის პაპი ანასტასიუს II), ტირანთა და მკვლელთა ცურვისა მდუღარე სისხლის ნაკადებში
4. თვითმკვლელებისა, რომელნიც მცენარეებად იყვნენ ქცეულნი
5. ღვთის აუგად მომხსენიებელთა და მოძალადეთა, რომელნიც ცეცხლის ალში იწვოდნენ
6. ტყუილის მთქმელთა.

საბოლოოდ დანტე ყველაზე საშინელ დამნაშავეთა, მეცხრე წრეს მიადგა. აქ მოღალატეთა და გამყიდველთა სულები სახლობდნენ (მათ შორის იუდა ისკარიოტელი, ბრუტუსი და გაიუს კასიუს ლონგინიუსი), რომელთაც თავისი სამი თავით ხრავს ლუციფერი, ღვთისგან განდგომილი ანგელოზი, ბოროტების ხელმწიფე, სამუდამოდ დედამიწის ცენტრში დამწყვდევით დასჯილი.

სწორედ ლუციფერის საშინელი შესახედაობით მთავრდება პირველი ნაწილის უკანასკნელი ლექსი.

განსაწმენდელი

დედამიწის ცენტრისა და მეორე ნახევარსფეროს შემაკავშირებელი დერეფნის გავლის შემდეგ, დანტე და ვერგილიუსი დედამიწაზე ამოდიან.
განსაწმენდელს პოეტი აღწერს,როგორც ოკეანეთი გარშემორტყმულ, კონუსისებურად აზიდულ,წრეებისაგან შემდგარ კუნძულს. განსაწმენდელის კარიბჭის მცველი ანგელოზი უშვებს დანტეს კარს მიღმა და ხმლით შუბლზე აწერს შვიდ P -ს (Peccatum – ცოდვა), ანუ შვიდი მომაკვდინებელი ცოდვის სიმბოლოს. რაც უფრო მაღლა მიიწევს დანტე, წრიდან წრეზე თითო სიმბოლო ქრება მისი შუბლიდან, და ბოლოს, როდესაც მან მიაღწია გორაკის მწვერვალს, იგი მთლიანად გათავისუფლდა ანგელოზის მიერ ხმლით დაწერილი სიმბოლოებისაგან. განსაწმენდელის წრეებში სახლობდნენ იმ ცოდვილთა სულები, რომლებიც ინანიებდნენ თავიანთ ცოდვებსა და შეცდომებს. ესენი იყვნენ: ამაყნი,რომელნიც იძულებულნი იყვნენ ქედმოხრილნი ევლოთ ზურგზე დადებული უღლის გამო, შურიანები, ბრაზიანები, უდარდელნი, ხარბნი და ა.შ.
ვერგილიუსმა დანტე სამოთხის კარამდე მიიყვანა, თუმცა იმის გამო, რომ ვერგილიუსი მოუნათლავი იყო, უფლება არ ჰქონდა გზა გაეგრძელებინა.

სამოთხე

მას შემდეგ რაც დანტეს გამოეთხოვა ვერგილიუსი, მას ცვლის ბეატრიჩე და მოუწოდებს მას მორჩილებისაკენ, რის შემდეგაც იგი ზეცაში აჰყავს. “ღვთაებრივი კომედიის” ეს ნაწილი დანტეს სამოთხეში მოგზაურობას / ხეტიალს აღწერს. სამოთხე ათი ნაწილისაგან /ზეცისაგან/ სფეროსაგან შედგება; პირველი შვიდი პლანეტების შესატყვის სახელებს ატარებენ : მერკურის სფერო, მთვარის სფერო,ვენერის სფერო და ა.შ.
მათ უკან არის უძრავი ვარსკვლავების სფერო და კრისტალური სფერო, ხოლო კრისტალური სფეროს შემდგომ კი განლაგებულია ე.წ. ემპირეი – უსასრულო სივრცე, ღვთისგან დალოცვილთა და კურთხეულთაგან დასახლებული – უკანასკნელი, ყველაფრის სიცოცხლის მიმცემი და სულისჩამდგმელი სფერო. ამ მოგზაურობისას დანტემ ნახა იმპერატორი იუსტინიანე, რჯულის მასწავლებელნი, სარწმუნოებისათვის წამებულნი, რომელთა მბრწყინავი სული ჯვარს გამოსახავდა და სულ უფრო მაღლა და მაღლა მიიწევდა. დანტე ხედავს იესო ქრისტეს, წმინდა მარიამს, ანგელოზებს, და ბოლოს და ბოლოს მის წინაშე იშლება “ღვთაებრივი ვარდი” – კურთხეულთა ადგილსამყოფელი. აქ დანტეს ენიჭება უდიდესი კურთხევა ყოვლისშემძლესთან საუბრისას.

ანალიზი

ფორმით, პოემა იმქვეყნიურ ხილვას წარმოადგენს, რომელიც ხშირად გვხვდება შუა საუკუნეების ლიტერატურაში. ისევე როგორც შუასაუკუნეების პოეტებს, “ღვთაებრივი კომედიაც”ალეგორიულ “ტაქტიკას” ეყრდნობა.

უდაბური ტყე, რომელშიც დანტე თავისი ცხოვრების შუაგზაზე ყოფნისას იკარგება, ცხოვრებისეული გართულებების სიმბოლოა.
სამი მხეცი, რომელიც თავს დაესხა დანტეს : ფოცხვერი, ლომი და ძუ მგელი – სამი უდიდესი ვნებაა: მგრძნებელობა, ძალაუფლების სიყვარული და სიხარბეა.

ამ ალეგორიებს პოლიტიკური განმარტებაც ენიჭება, კერძოდ:

ფოცხვერი : ფლორენცია, ნიშნები ტყავზე მტრულად განწყობილი პარტიების – გველფების და გიბელინების აღმნიშვნელი უნდა იყოს;
ლომი : უხეში ძალის სიმბოლო – საფრანგეთი
ძუ მგელი : გაუმაძღარი და ავხორცი – რომის კურია.

ეს “მხეცები” საფრთხეს უქმნიდნენ იტალიის ნაციონალურ ერთიანობას, რომელზეც დანტე ოცნებობდა – ერთიანობა, რომელსაც სათავეში ფეოდალი მონარქი ედგა.(ზოგიერთი ისტორიკოს-ლიტერატორი დანტეს მთლიან პოემას პოლიტიკურ სარჩულს არგებენ).
მხეცებისაგან დანტეს იხსნის ვერგილიუსი – გონება, რომელიც ბეატრიჩემ (ღვთის კურთხევამ, რწმენამ) გამოუგზავნა. ვერგილიუსი დანტეს ატარებს ჯოჯოხეთს, განსაწმენდელს და სამოთხის კარიბჭესთან ადგილს უთმობს ბეატრიჩეს. ამ ალეგორიის არსი მდგომარეობს იმაში, რომ ადამიანს ვნებებისაგან იხსნის გონება, ხოლო ღვთაებრივი შემეცნების ფლობა მოუპოვებს მას სამუდამო კურთხევას.

“ღვთაებრივი კომედია” ავტორის პოლიტიკური ტენდენციებით არის აღსავსე. დანტე ხელიდან არ უშვებს შემთხვევას, “მოიხსენიოს” მისი როგორც იდეური, ასევე პირადი მტრები.მას სძაგს ფულის გამსესხებლები, კრედიტს განიხილავს შურისძიებად, საკუთარ საუკუნეს განიხილავს,როგორც გამორჩენისა და გაუმაძღრობის საუკუნეს.მისი აზრით, ფული ყოველგვარი ბოროტების საწყისია; ბნელ აწმყოს უპირისპირებს ნათელ წარსულს -> ფლორენციულ ბურჟუაზიას – ფლორენციულ ფეოდალიზმს, როდესაც გაბატონებული იყო შეხედულებათა სისადავე, სიმარტივე, ზომიერება, რაინდული თვითშეგნება…

“განსაწმენდელის” ლექსებში აშკარად ჩანს დანტეს უკმაყოფილება ბურჟუაზიისადმი. პაპობასთან, როგორც პრინციპალიტეტთან დანტეს კარგი დამოკიდებულება ჰქონდა, მაგრამ მის ცალკეულ წარმომადგენლებს, რომლებიც ხელს უწყობდნენ ბურჟუაზიის განვითარებას იტალიაში, ვერ იტანდა, მეტიც, რადენიმე პაპს დანტე ჯოჯოხეთში ხვდება.
მისი რელიგია – კათოლიკობაა, თუმცა მასში ჩანს პირადი ელემენტები, ძველი ორთოდოქსულის ნიშნები, თუმცა მისტიკაც და ფრანცისკანული პანტეისტიკური სიყვარულის რელიგიაც წარმოადგენენ ერთგვარ გადახვევასა და სახესხვაობას კათოლიკური რელიგიისა.
მისი ფილოსოფია – ღვთისმოეტყველებაა, მისი მეცნიერება – სკოლასტიკოსობა, მისი პოეზია – ალეგორია.
დანტეში იღვიძებს ასკეტური იდეალები და უმძიმეს ცოდვად მოიხსენიებს თვისუფალ სიყვარულს.

თავისი “ხედვა” დანტემ რეალურ ფაქტებზე ააგო. იმქვეყნიური სამყაროს კონსტრუქციაში მოხვდა იტალიის სხვადასხვა ნაწილებიც. პოემაში გაფანტულია მრავალი ადამიანთა სხვადასხვა “სახეობა”, ტიპიური ფიგურები, გამოკვეთილი ფსიქოლოგიური სიტუაციები, თანაც იმდენი, რომ ლიტერატურა დღესაც აგრძელებს მისგან ტიპაჟების “გადმოხატვას”.
ხალხი, რომელიც იტანჯება ჯოჯოხეთში, ინანიებს განსაწმენდელში და იმყოფება ცათა სასუფეველში, ყველა ეს ცოცხალი ადამიანია, ამ ასობით პერსონაჟებში არ მოიძებნება ორი ერთმანეთის მსგავსი.
ისტორიული დეტალების ამ უზარმაზარ გალერეაში არ მოიძებნება ფაქტი, გამომზეურებული და წინასწარ განჭვრეტილი არ ყოფილიყო ავტორის პლასტიკური ინტუიციის მიერ.
პოემის განცალკევებული ეპიზოდები, ისეთი როგორც ფრანჩესკო და პაოლო, ფარინატა თავის საფლავში, უგოლინო ბავშვებით, კაპანეი და უილისი არაფრით არ ჰგავს ანტიკურ ნიმუშებს, შავი ქერუბიმი თავისი ცივი ეშმაკური ლოგიკით და თავის ქვაზე მჯდომი სორდელო დღესაც დიდ შთაბეჭდილებას ტოვებს.

ჯოჯოხეთის სტრუქტურა

კარიბჭესთან იმყოფებოდნენ ადამიანთა სულები, რომელთაც არც ბოროტება და არც სიკეთე ჩაედინათ, ასევე ანგელოზთა ის მოდგმა, რომელიც არც ეშმაკის და არც ღმერთის გვერდით იდგა.

1.წრე – (ლიმბი), მოუნათლავი ბავშვები და კეთილმოღვაწე არაქრისტიანნი
2.წრე – ავხორცნი (მეძავნი და მრუშნი)
3.წრე – გაუმაძღარნი, მსუნაგნი და ხარბნი
4.წრე – ძუნწნი და მფლანგველები
5.წრე – (სტიგის ჭაობი), მრისხანენი და ზარმაცნი
6.წრე – (ქ. დიტი), ერეტიკოსნი, ცრუმასწავლებელნი
7.წრე – შედგება 3 სარტყელისგან:

1.სარტყელი – ახლობლებზე მოძალადენი და მათ ღირსებაზე დამცინავნი (ტირანები და ყაჩაღები)
2.სარტყელი – საკუთარ თავზე მოძალადენი (თვითმკვლელები) და საკუთარ ღირსებაზე მოძალადენი (მოთამაშენი, ისინი ვინც უაზროდ ფლანგავდნენ საკუთარ ქონებას)
3.სარტყელი – ღვთაებრივზე მოძალადენი (ღვთის აუგად მომხსენიებელნი), ბუნებაზე (სოდომისტები), შემოქმედებაზე და ცოდნაზე

8.წრე – არმინდობილთა მომტყუებელნი (არმინდობილი – ადამიანი, რომელიც არ უკავშირდება სუბიექტს განსაკუთრებული ნდობის ხარისხით). შედგება 10 არხისაგან:

1.არხი – მაჭანკალნი და მაცდუნებელნი
2.არხი – მლიქვნელნი, ფარისეველნი
3.არხი – სიწმინდით მოვაჭრენი (სამღვდელოება)
4.არხი – მისანნი, მკითხავნი, ვარსკვლავთმრიცხველნი და ჯადოქრები
5.არხი – მექრთამენი, ქრთამის ამღები
6.არხი – თვალთმაქცნი, ორპირნი
7.არხი – ქურდნი
8.არხი – მზაკვარისმრჩეველნი
9.არხი – მტრობის, შუღლისა და უთანხმოების მთესველნი (მუჰამედი, ალი-მუჰამედის სიძე, დოლჩინო – ერეტიკოსთა სექტის – “განდგომილთა საძმოს” დამაარსებელი)
10.არხი – ალქიმიკოსნი, ცრუმოწმენი, ფულის გამყალბებელნი

9.წრე – (კოციტის ყინულის ტბა)მინდობილთა მომტყუებელნი, შედგება 4 სარტყელისაგან და ცენტრისაგან:

1.კაენის სარტყელი – მშობელთა და ნათესავთა მოღალატენი
2.ანტენორის სარტყელი – სამშობლოსა და თანამოაზრეთა მოღალატენი
3.ტოლომეის სარტყელი – მეგობართა და თანამოტრაპეზეთა მოღალატენი
4.ჯუდეკის სარტყელი – იგივე იუდას სარტყელი, მოღალატენი კეთილისმყოფელთა, ღვთიური უზენაესობისა და ადამიანური მოდგმისა
5.ცენტრში გაყინული ლუციფერი თავისი სამი ხახით ხრავს ქვეყნიერისა და ზეციერის მბრძანებლის მოღალატეებს (იუდას, ბრუტუსსა და გალიუს კასიუს ლონგინუსს).

განსაწმენდელის სტრუქტურა

წინარე განსაწმენდელი – შედგება:

1.განსაწმენდელის ქვედა ბორცვი – აქ ახალმოსული მოკვდავთა სულები ელიან ნებართვას განსაწმენდელში შესასვლელად. ანათემას გადაცემულ ადამიანთა სულები აქ იცდიან ანათემის ხანგრძლივობის ოცდაათმაგს
2.პირველი “ბორტი” – უდარდელნი, რომელთაც ცოდვები მხოლოდ სიკვდილის წინ მოინანიეს
3. მეორე “ბორტი” – უდარდელნი, რომელნიც ძალადობრივი სიკვდილით დაიღუპნენ

მიწიერ მმართველთა ხეობა – არ ეკუთვნის განსაწმენდელს

1.რკალი – ქედმაღალნი
2.რკალი – შურიანნი
3.რკალი – ბრაზიანნი/მრისხანენი
4.რკალი – ნაღვლიანნი /მწუხარენნი/ სევდიანნი
5.რკალი – ძუნწნი და მფლანგველნი
6.რკალი – ხარბნი და მსუნაგნი
7.რკალი – ავხორცნი
მიწიერი სამოთხე – დამაკავშირებელი განსაწმენდელსა და სამოთხეს შორის.

სამოთხის სტრუქტურა

1.ზეცა – (მთვარე) “ვალდებულების შემსრულებელთა” ადგილსამყოფელი (იოფამი, აგამემნონი, კონსტანცია სიცილიელი)
2.ზეცა – (მერკური) რეფორმატორთა (იუსტინიანე) და არაბრალეულად დაზარალებულთა ადგილსამყოფელი
3.ზეცა – (ვენერა) შეყვარებულთა სამყოფელი (კარლ მარტელი, კუნიცა, ფოლკო მარსელელი, დიდონა, ფილიდე, რააბი)
4.ზეცა – (მზე) ბრძენთა და დიდ მეცნიერთა ადგილი, წარმოქმნიან ორ წრეს:

1.წრე – თომა აკვინელი, ალბერტ ფონ ბოლშტედტი, ფრანჩესკო გრაციანო, პეტრე ლომბარდიელი, დიონისე არიოპაგელი, პავლე ოროსიუსი, ბოეციუსი, ისიდორე სევილიელი, ბედა კეთილშობილი, რიკარდი , სიგერიუს ბრაბანტოელი),
2.წრე – ბონავენტურა, ავგუსტინ და ილუმინატ ფრანცისკანელები, გუგონი, პეტრე ედოკელი, პეტრე ესპანელი, იოან ზლატაუსტი, ანსელმი, ელია დონატელი, მავრუს რაბანიუსი, იოაჰიმ ფლორიელი

5.ზეცა – (მარსი) რჯულისთვის მებრძოლნი (ისუ ნავინი, იუდა მაკაბელი, გოტფრიდ ბულონელი, რობერტ გვისკარი, როლანდი)
6.ზეცა – (იუპიტერი) სამართლიანი მმართველები (ბიბლიური მეფენი – დავითი და ეზეკიელი, იმპერატორი ტრაიანე, მეფე გუელელმო II კეთილი)
7.ზეცა – (სატურნი) ღვთისმეტყველნი და ბერნი (ბენედიქტ ნურსიელი, პეტრე დამიანი)
8.ზეცა – ვარსკვლავთა სფერო
9.ზეცა – კრისტალური ზეცა, პირველმამოძრავებელი, ანგელოზთა ადგილსამყოფელი
10.ზეცა – ე.წ. ემპირეი – ალში გახვეული ვარდი და მანათობელი მდინარე. მდინარის პირას,“ამფითეატრის საფეხურებზე” დაბრძანებულნი არიან ღვთისკურთხეული და გასხივოსნებული სულები. მარიამ ღვთისმშობელი თავში, მის ქვემოთ ადამი და პეტრე, მოსე, რაკელი და ბეატრიჩე, სარრა, რებეკა, იუდითი, რუთი და ა.შ. მოპირდაპირე მხარეს ზის იოანე, მის ქვემოთ ლუჩია ,მარიამ მაგდალინელი, ფრანცისკო, ბენედიქტი, ავგუსტინე და სხვა…

ხმისა და ბგერის სიმბოლიკია:

შუასაუკუნეობრივი გადმოცემის თანახმად, კლუნის სასულიერო ორდენის ერთ-ერთი რეფორმატორი, პირველი ჯვაროსნული ლაშქრობის შთამაგონებელი, XI საუკუნის უთვალსაჩინოესი რელიგიური მოღვაწე წმ. ბერნარ კლერვოელი ერთხელ მთელი დღის განმავლობაში მიუყვებოდა ცხენით ჟენევის ტბის ნაპირს, მაგრამ იმდენად იყო ჩაფლული შინაგან ჭვრეტაში, რომ ტბა ვერ შენიშნა. გრძნობადი, ნივთიერი სამყაროსაგან ასეთი გაუცხოების უნარი, რა თქმა უნდა, განსაკუთრებული სიწმინდის, სხვა სიტყვებით, მაღალი სულიერი ორგანიზაციის მაჩვენებელი იყო. შეგრძნებების მსგავსი «გამორთვა” ქრისტიანული ასკეტური ტექნიკის ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული მეთოდი და მოთხოვნაა. XII საუკუნის თეოლოგის, აილრედ დე რიევოს ტრაქტატში _ «სულისათვის”, _ ვკითხულობთ: Te ipsum insipice cogitantem. Ecce in tenebris positus, et clausisti oculos, aures obturasti, nihil flagrat naribus, nihil sapit palato, nihil tactus operatur /Ailred of Rielvaux, De anima, ed. C. H. Talbot, in “Medieval and Renaissance Studies”, Suppl. I., London 1952, p. 77. დააკვირდი საკუთარ თავს, როცა ფიქრობ. აჰა, ბნელში იმყოფები, თვალები დახუჭე, ყურები დაიცავი, არაფერს ყნოსავს ნესტოები, არაფერს იგემებს სასა, არაფერი აღძრავს შეხების გრძნობას. გრძნობათა ამგვარი «გამორთვა”, რა თქმა უნდა, ღმერთთან მიახლოების, ღმერთის წვდომის ე.წ. აპოფატიკურ გზას უკავშირდება, რომლის უკიდურესად გამარტივებული გადმოცემა ამგვარად შეიძლება: ყოველივე შექმნილი და გრძნობადი ცვალებადი და წარმავალია, რითაც რადიკალურად განსხვავდება ღმერთისგან; ამიტომ საჭიროა ყოველივე წარმავალის უარყოფა და გამორიცხვა _ მხოლოდ ასეა შესაძლებელი ღვთის შეცნობა. მეორე გზა, ე.წ. კატაფატიკური, ამის საწინააღმდეგოა: ამ შემთხვევაში ცენტრალურ ადგილს იჭერს იდეა, რომ ყოველივე შექმნილი თავის თავში ატარებს შემოქმედის ნებას, ესე იგი, მის ბუნებასთანაა ნაზიარები. აქედან გამომდინარე, ღვთის შეცნობა შესაძლებელია გრძნობადი საგნების სამყაროზე დაკვირვებით. ამ მეთოდის ასკეტურ ასპექტს კი უზრუნველყოფს ის, რომ ნებისმიერი საგანი თავისთავად კი არ უნდა იქნეს განხილული, არამედ მხოლოდ როგორც მინიშნება ან ხატი მის მიღმა მდგომი მარადიული ჭეშმარიტებისა. რა თქმა უნდა, ამგვარმა მინიშნებებმა შეიძლება შეადგინოს საკმაოდ გრძელი მიმდევრობები, სადაც ყოველი წინა რგოლი შემდგომზე მიუთითებს. ღვთის შემეცნების ამ ორი მეთოდიდან არც ერთს არ გააჩნია უპირობო უპირატესობა. საღვთო წერილის ავტორიტეტიც ორივე მათგანს ერთნაირად მტკიცე საყრდენს აძლევს: თუ იესო ქრისტეს იგავები და სასწაულები კატაფატიკურ გზას ამკვიდრებს, მისი პირდაპირი იმპერატივები აშკარად გამოკვეთილ აპოფატიკურ ტენდენციას გამოხატავს. რა თქმა უნდა, აქ ვერ შევეხებით ამ ორი გზის ისტორიულ და თეოლოგიურ დახასიათებას, მაგრამ აუცილებლად მიგვაჩნია, მივანიშნოთ ერთ შესაძლებლობაზე: ღვთის შემეცნების ორი გზა საკმაოდ ცალსახად უკავშირდება კომუნიკაციის ორ ცნობილ მოდელს, რომელთაგან ერთ-ერთი გულისხმობს, რომ უწყება უბრუნდება ადრესატს (ანუ კომუნიკაცია ხორციელდება სქემით «მე _ მე»), მეორე კი აღნიშნავს უწყების გადასვლას ადრესატზე (სქემა «მე _ სხვა»). გასაგებია, რომ კომუნიკაციის პირველი მოდელი უკავშირდება აპოფატიკურ გზას, მეორე _ კატაფატიკურს. თუმცა, არის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი გარემოება: თუ კომუნიკაციის პირველ მოდელში («მე _ მე») უწყება მოგზაურობს მხოლოდ და მხოლოდ დროში, მეორე მოდელი («მე _ სხვა») მოითხოვს ისეთი საშუალებების გამოყენებას, რომლებიც უზრუნველყოფენ უწყების სივრცეში გადაადგილებას. სწორედ ასეთ საშუალებად გვევლინება ხმა.
ცალკე გამოკვლევის საგანია, როგორ ვლინდება დანტეს «ღვთაებრივ კომედიაში” კომუნიკაციის ორი ხსენებული მოდელი. ამ საკითხის გადაწყვეტა მჭიდროდაა დაკავშირებული საზრისთა იმ სიმრავლესთან, რომელსაც ატარებს პოემის ტექსტში მოცემული პირის ნაცვალსახელი «მე». წინასწარ შეგვიძლია ვთქვათ, რომ გმირისა და ავტორის პიროვნების რთული და მრავალმხრივი ურთიერთობა ხორციელდება ერთი დაპირისპირების ფონზე. ეს დაპირისპირება მხედველობასა და სმენას შორის არსებობს.
თვითონ პოემას ხშირად უწოდებდნენ «ხილვას» (visione) და ამ დასახელებაში წინა პლანზე გამოდის ავტორის სულიერი ბიოგრაფია, მისი გზა ცოდვიდან მონანიებამდე და სინანულის გავლით ღვთის შემეცნებამდე. აქ ვხედავთ, რომ ავტორი თვითონ კითხულობს საკუთარი ცხოვრების უწყებას და მისი წაკითხვის საშუალებით წინ მიიწევს სულიერი სრულყოფისკენ. «ღვთაებრივი კომედია», გაგებული როგორც ხილვა, ასახავს ღვთის შემეცნების აპოფატიკურ გზას და აქ აშკარად იკვეთება კომუნიკაციის მოდელი «მე _ მე». მაგრამ დანტე ალიგიერს ბევრი აქვს სათქმელი სხვისთვისაც: სწორედ ამას მიანიშნებს პოემის პირველსავე სტრიქონებში გამოჩენილი ანტითეზა: «მე _ ჩვენ»:
Nel mezzo del cammin di nostra vita
mi ritrovai per una selva oscura (Inf. I, 1-2).
[ჩვენი ცხოვრების ნახევარგზაზე (მე) აღმოვჩნდი ბნელ ტყეში]
ცხადია, «ჩვენი ცხოვრება» აზრობრივად ძალიან დატვირთული გამოთქმაა, მაგრამ ამჯერად მისი მხოლოდ ერთ-ერთი აზრი გვაინტერესებს: დანტე ალიგიერი თავიდანვე «ათავსებს» საკუთარ თავს კაცობრიობის შუაგულში (არა ცენტრში, არამედ შუაგულში _ გამოთქმა «nel mezzo» აღნიშნავს არა მარტო რაიმეს ტოპოგრაფიულ ცენტრში ყოფნას, არამედ მოვლენებში მაქსიმალურ ჩართულობას, ადამიანებთან მჭიდრო სიახლოვეს, მათთან თანაზიარობას). ამგვარი «მე», რომელიც იმთავითვე «ჩვენ შორის» იმყოფება, მარტოოდენ ხილვებით ვერ მიაღწევს ჭეშმარიტების ფლობას: მან აუცილებლად უნდა გაგვაგონოს თავისი ხმა. ერთი შეხედვით, შეიძლება ვიფიქროთ, რომ «ხმა» აქ შეიძლება გაგებული იქნეს, როგორც «ენის» სინონიმი, მაგრამ ეს ასე არ არის. ენა უნივერსალური მატარებელია: ის აუცილებელია კომუნიკაციის ორივე მოდელის განსახორციელებლად, ამიტომ ერთგვარად ინდეფერენტულია ამ მოდელებს შორის განსხვავების მიმართ, მაშინ როცა ხმის, როგორც ენისაგან დამოუკიდებელი აგენტის მონაწილეობა, რომლის გარეშე შესაძლებელია პირველი მოდელი, აუცილებლად იქცევა მხოლოდ სხვებთან ურთიერთობაში. დასტურად შეიძლება მოვიყვანოთ წმ. ფრანჩესკო ასიზელის მაგალითი _ მეტად ნიშანდობლივი და ჩვენს თემატიკასთან არსებითად დაკავშირებული _ კერძოდ, მისი «ყვავილების» XIII თავი, სადაც მოთხრობილია, როგორ ყვირის საღვთო ექსტაზში აღტაცებული წმინდანი:
E vassene santo Francesco dietro all’altare, e puosesi in orazione, e in quella orazione ricevette dalla divina visitazione sм eccessivo fervore, il quale infiammт sм fattamente l’anima sua ad amore della santa povertн, che tra per lo colore della faccia e per lo nuovo isbadigliare della bocca parea che gittasse fiamme d’amore. E venendo cosм infocato al compagno, sм gli disse: “A, A, A, frate Masseo, dammi te medesimo”. E cosм disse tre volte, e nella terza volta santo Francesco levт col fiato frate Masseo in aria, e gittollo dinanzi a sи per ispazio d’una grande asta.
და შევიდა წმიდა ფრანჩესკო საკურთხეველში და დადგა ლოცვად. ამ ლოცვაში კი ეწვია მას საღვთო მადლი ისეთი მხურვალებით, იმდენად აღუნთო სული წმიდა უპოვარების სიყვარულით, რომ სახის ფერსა და დაღებულ პირზე ისე ეტყობოდა, თითქოს სიყვარულის ალს გამოსცემსო. ასე მხურვალებით მოცული მიუახლოვდა ამხანაგს და უთხრა: «ა, ა, ა, ძმაო მასეო, მომეცი შენი თავი». ასე უთხრა სამგზის და მესამე თქმაზე წმინდა ფრანჩესკომ სულის ბერვით ასწია ძმა მასეო ჰაერში და თავის წინ კარგა გრძელი ჭოკის მაძილზე დააგდო.
სხვათა შორის, «ყვავილების» ამ თავში ვპოულობთ პირდაპირ ინტერტექსტულ მითითებას დანტეს «სამოთხეზე», მაგრამ ჩვენს თემატიკასთან არსებითი კავშირი მხოლოდ ამით არ ამოიწურება: საქმე ისაა, რომ დანტე ალიგიერი თვითონ იყო დავალებული ორი უმნიშვნელოვანესი სასულიერო ორდენის _ დომინიკელთა და ფრანცისკელთა კულტურისგან და მის თხზულებებს ეტყობა შესაბამისი აშკარა გავლენა. თუ დომინიკელთა მემკვიდრეობამ უმთავრესად დანტეს ფილოსოფიური აპარატის ჩამოყალიბება განაპირობა, ფრანცისკელთა სულიერება, განსაკუთრებით, მისი სოციალურად რადიკალური და არსებითად მისტიკური ნაწილი, აისახა «ღვთაებრივი კომედიის» ცენტრალურ თემატიკაში. მართალია, წმ. ფრანჩესკოს «ყვავილების» ტექსტი, დანტეს ნაწარმოებთან შედარებით, გვიანდელი კომპილაციაა, მაგრამ აშკარაა, რომ ამგვარი კომპილაციებისათვის ყოველთვის იღებდნენ მხოლოდ დასაბამიდან წამოსული ტრადიციით დამტკიცებულ და ძირითადი ტენდენციების ადეკვატურად ამსახველ გადმოცემებს. დავუბრუნდეთ «ყვავილების» ზემოთ მოყვანილ ფრაგმენტს. აქ, როგორც ვხედავთ, საღვთო აღტაცების უმაღლეს წერტილზე აყვანილი წმიდანი გამოსცემს სრულიად ასემანტიკურ ბგერებს, მაგრამ ამ ბგერების გრაფიკული ასახვა არ არის უბრალოდ შორისდებული _ ენობრივ უზუსში დაკანონებული ონომატოპოეტური სიტყვა: ტექსტში ვხედავთ ყვირილის კოდიფიკაციას. ხმა გვევლინება, როგორც გამოუთქმელის მატერიალური აგენტი: ენის ეთნიკურ თუ ნაციონალურ შეზღუდულობას აქ უპირისპირდება ყვირილის უნივერსალობა. ასემანტიკური ხმის კოდიფიკაციის მაგალითებს «ღვთაებრივ კომედიაშიც» ვპოულობთ, თუმცა აქ მათ უფრო ნეგატიური ფუნქცია აკისრია. ამ მხრივ, ყველაზე ცნობილია შემდეგი ადგილი «ჯოჯოხეთიდან»:
“Pape Satan, pape Satan aleppe!”, cominciт Pluto con la voce chioccia (Inf, VII, 1-2).
[«პაპე სატან, პაპე სატან ალეპე»! — დაიწყო პლუტომ ხრინწიანი ხმით.]
შესაძლოა, აქ არაბული ენის მიბაძვაც იყოს — ზოგიერთ მკვლევარს პლუტოს ყვირილში ესმის მინიშნება არაბული ქალაქის, ალეპოს კარიბჭეზე. მაგრამ როგორიც არ უნდა იყოს ავტორის შთამაგონებელი კონკრეტული გარემოებები, მნიშვნელოვანი ერთია: ზეციური სიტყვის გამოუთქმელობას (რაც ამოუწურავ საზრისს ნიშნავს) ჯოჯოხეთი უპირისპირებს თავისი ენის გაუგებრობას (ეს კი საზრისის უქონლობას გულისხმობს). უფრო დიდი სიმწვავით გამოხატავს იგივეს XXXI ქებაში მოცემული «ფრაზა», რომელიც სულეთში მოგზაურს ბიბლიური გმირის, ნიმროდის პირიდან ესმის. აქ უკვე საქმე გვაქვს დანაწევრებული მეტყველების პირდაპირ პაროდირებასთან, რომელიც მოწოდებულია, ხელახლა განაცდევინოს მკითხველს ბაბილონში მომხდარი ენათა აღრევის შოკი:
“Raphиl maм amиcche zabм almi”,
cominciт a gridar la fiera bocca,
cui non si convenia piщ dolci salmi (Inf, XXXI, 57-59).
[«რაფელ მაი ამეკე ძაბი ალმი», — იწყო ყვირილი მრისხანე პირმა, რომელსაც არ შეჰფერის უფრო ტკბილი საგალობლები.]
საგულისხმოა, რომ ნიმროდის აბრაკადაბრის ბოლო «სიტყვა» (ალმი) გარითმულია სიტყვასთან სალმი (ფსალმუნები, საგალობლები), რომლებიც აღნიშნავს ხმისა და საზრისის უმაღლეს ჰარმონიულ შერწყმას, და რითმის საფუძველში მდგომი ფონეტიკური მსგავსება კიდევ უფრო საცნაურს ხდის აზრობრივ შეუთავსებლობას, კიდევ უფრო ამძაფრებს ტერცინის მესამე ტაეპის ირონიას. სიტყვა «voce» (ხმა) «ღვთაებრივ კომედიაში» 80-ჯერ გვხვდება. კანტიკების მიხედვით სიხშირე ასეა განაწილებული: 21-ჯერ «ჯოჯოხეთში», 29-ჯერ «განსაწმენდელში», 30-ჯერ «სამოთ-ხეში». ამაში საკვირველი არაფერია, რადგან ამ ორმარცვლიანი სიტყვის სიხშირე პოემის ვრცელ ტექსტში ციპფის კანონს უნდა ემორჩილებოდეს. გაცილებით უფრო საინტერესოა, რანაირად ვითარდება კანტიკიდან კანტიკამდე ამ სიტყვით წარმოდგენილი საზრისის წარმომქმნელი ფუნქცია. თავიდანვე უნდა აღვნიშნოთ, რომ ის ფუნქცია, რომელსაც სიტყვა «voce» ასრულებს ერთ რომელიმე კანტიკაში, მიჰყვება მას ტექსტის ბოლომდე. მაგრამ ყოველ მომდევნო კანტიკაში ემატება კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ფუნქცია, რომელიც ამ სიტყვით აღნიშნულ რეალობას მანამდე არ ჰქონია.
«ჯოჯოხეთი»: თამამად შეგვიძლია ვთქვათ, რომ აქ ხმა მხოლოდ პერსონაჟის მახასიათებელი თვისებაა. თითქმის ყოველთვის თან ახლავს შესაბამისი ზედსართავი, მაგალითად, «soave» (მშვიდი, ნარნარი), ან «chioccia» (ხაფი, მჭახე). ჯოჯოხეთში შესვლის პირველ წამს გარემომცველ სიბნელეში დანტე მხოლოდ ბგერით შთაბეჭდილებებს ეყრდნობა:
Diverse lingue, orribili favelle,
parole di dolore, accenti d’ira,
voci alte e fioche, e suon di man con elle
facevano un tumulto… (Inf. III, 25-28).
[სხვადასხვა ენა, საძაგელი კილოები, მწუხარე სიტყვები, მრისხანე ბგერები, მაღალი და ხრინწიანი ხმები, მათთან კი ხელების ტყლაშუნი ქმნიდა ერთიან გუგუნს…]
ამ მხრივ, ბგერითი შთაბეჭდილება თავიდანვე წარგვიდგენს წარწყმედილ სულთა მთელ სამეფოს. ამის შემდეგ ხმა ყოველი ახალი პერსონაჟის პირველი მახასიათებელი ნიშანია.
«განსაწმენდელი»: აქ პირველად გვესმის ადამიანის ხმა, როგორც სიმღერა, გალობა. ეს ყოველთვის უნისონია და თანაც ყოველგვარი მუსიკალური თანხლების გარეშე _ a capella. ხმა განსაწმენდელში ისმის არა მარტო როგორც კონკრეტული სულის ინდივიდუალური ხასიათის ნიშანი, არამედ როგორც ადამიანის სამადლობელი ღვთისადმი. გარდა ამისა, განსაწმენდელის მთის სხვადასხვა დონეებზე, სადაც ცხოვნების მომლოდინეთა სულები თავიანთ ცოდვებს ინანიებენ, განუწყვეტლივ ისმის უხილავი ხმები: ესენი შესაბამის ცოდვას კიცხავენ, ან ამ კონკრეტული მანკიერების საპირისპირო სიქველის ამსახველ მაგალითებს მოუთხრობენ მონანიე სულებს. შეგვიძლია ვივარაუდოთ, რომ განსაწმენდელის ამგვარი «აკუსტიკური ორგანიზაციის» კულტურული არქეტიპი იყო მონასტრის სატრაპეზო, სადაც ძმათა ყოველ სადილს ან ვახშამს მუდამ თან ახლდა მორიგე მოწესის ან მორჩილის მიერ საღვთო წერილის, წმიდანთა ცხოვრების ან სხვა რამ სულის მარგებელი ტექსტის კითხვა. «სამოთხე»: სიტყვა «ჰარმონიას» აქ პირველივე ქებაში ვპოულობთ. მართალია, პირველად ეს სიტყვა «განსაწმენდელის» XXXI ქებაშია გამოყენებული, მაგრამ თავისი არსით სწორედ სამოთხეზე მიანიშნებს, რადგან გვესმის სწორედ იმ მომენტში, როცა მიწიერ ედემში ასული პოეტი პირისპირ ხვდება ბეატრიჩეს. სამოთხეში ხმა პირველად ხდება პოლიფონიური. შეგვიძლია ვთქვათ, რომ პოლიფონია და, აქედან გამომდინარე, ჰარმონია სამოთხის ატრიბუტია და თავის თავში განსხვავებულ საწყისთა ერთი მიზნისთვის თანამშრომლობას გულისხმობს. ამიტომაც, სამოთხეში ყოველი გალობა არა მარტო მრავალხმიანია, არამედ აქ უსულო საგნებიც ჟღერს _ კერძოდ, ზეციური სფეროები. გალობას თან ახლავს აკომპანემენტი _ ეს უკვე «შემოსილი» ხმაა (რივესტიტა). მოვისმინოთ კანტიკის პირველი სტრიქონები:
La gloria di colui che tutto move
per l’universo penetra, e risplende
in una parte piщ e meno altrove (Par, I, 1-3).
[დიდება მისი, ვინც ყოველივეს ამოძრავებს, ქვეყნიერებას გამსჭვალავს და ბრწყინდება ზოგან მეტად, სხვაგან კი ნაკლებად].
სწორედ ამგვარ მეტნაკლებობაში არის ჰარმონია: თუ ჯოჯოხეთი, ასე ვთქვათ, იძულებითაა ორგანიზებული საღვთო სამართლის მიერ, ხოლო ყოველ ცალკეულ გარსში წარწყმედილი სულების სრულ ქაოსს წარმოგვიდგენს, სამოთხისათვის ჰარმონიულობა შინაგანი წესია — ის არა მარტო სხვადასხვა «დონეებადაა» ორგანიზებული, არამედ ყოველ ცალკეულ დონეზე მასში მყოფი სულების ერთობლიობა წარმოადგენს თვალსაჩინო წესით მოწყობილ საზოგადოებას და არა ბრბოს. სამოთხის ბინადარნი პოეტის თვალწინ ხან მისტიკურ ვარდს შეადგენენ, ხან არწივს. ეს მათი თავისუფალი ნების თანახმად ხდება, ხოლო ყოველივე ამის აღმნიშვნელად გვევლინება ბგერითი მახასიათებელი _ სიტყვა «ჰარმონია». როგორც ვხედავთ, ბგერასა და ხმას დანტეს გამომსახველობით საშუალებებს შორის საგრძნობი ფუნქციური დატვირთვა აქვს. მაგრამ ამასთან ერთად, ის ღრმა კონცეფტუალური მნიშვნელობითაც ხასიათდება. ამის დასტურია პოემის პირველივე ქებაში ასახული შეხვედრა ვირგილიუსთან. ვირგილიუსი, რომელიც ავტორს უნდა წარუძღვეს ჯოჯოხეთსა და განსაწმენდელში, ასეა დახასიათებული:
dinanzi a li occhi mi si fu offerto
chi per lungo silenzio parea fioco (Inf. I, 52-53)
აქ წარმოიქმნება ადეკვატურად თარგმნის პრობლემა: «ჩემს თვალწინ წარსდგა ის, ვინც ხანგრძლივი დუმილის გამო ჩანდა» … _ როგორი ჩანდა? საქმე ისაა, რომ იტალიური ზედსართავი fiocco (სუსტი) გამოიყენება მხოლოდ ბგერის, უფრო სწორად, ხმის მიმართ. აქ კი, როგორც ამას ნაცვალსახელი chi (ვინ) გვიჩვენებს, ლაპარაკია თვით ვირგილიუსის პიროვნებაზე და არა მის ხმაზე. შეიძლება ითქვას, რომ პოეტი გაიგივებულია ბგერასთან: პოეტი არის არა ის, ვინც წერს, არამედ ის, ვინც ჟღერს. დანამდვილებით ვერ ვიტყვით, რომ დანტემ აქ ერთგვარად განახორციელა შუა საუკუნეების კულტურაში საკმაოდ გავრცელებული ლოკუსი _ Plato est mortus scribendo, Christus est mortus orando (პლატონი მოკვდა, როცა წერდა, ქრისტე _ როცა ლოცულობდა), _ რომელშიც აშკარაა ხმის უპირატესობა წერასთან შედარებით, მაგრამ პოეტისა და მგალობელის იგივეობას უეჭველად კონცეფტუალური მნიშვნელობა ენიჭება. სწორედ ამ იგივეობითაა გამოხატული პოეზიის დემოკრატიულობა ფილოსოფიასთან შედარებით: თუ პლატონმა თავისი ნაწერები დაუტოვა კაცობრიობის გამორჩეულ უმცირესობას, იესო ქრისტე განურჩევლად ყველასათვის მოკვდა ჯვარზე.
სწორედ პოეზიისა და ხმის გაიგივება გვევლინება იმის კიდევ ერთ დასტურად, რომ ლექსი განურჩევლად ყველასადმი უნდა იყოს მიმართული, რასაც ამტკიცებს ხალხური ენის უპირატესობაც ლათინურთან შედარებით. რა თქმა უნდა, ვირგილიუსთან პირველი შეხვედრა გაცილებით უფრო დამაჯერებლად ადასტურებს პოეზიისა და ბგერის კონცეფტუალურ იგივეობას, ვიდრე პოემაში არსებული მიმართვა მუზებისადმი ან შესაბამისი მითოლოგიური პარალელები, რადგან ვირგილიუსის ამგვარ დახა-სიათებას ვერ ავხსნით პოეტური ტრადიციის ფორმალური გამეორებით. პოეტის, როგორც მგალობელის, იგივე კონცეფცია დასტურდება «განსაწმენდელშიც» გვიანი ანტიკური ხანის პოეტთან, სტაციუსთან შეხვედრისას:
Tanto fu dolce mio vocale spirto (Purg. XXI, 38)
[იმდენად ტკბილი იყო ჩემი მგალობელი სული].
აღსანიშნავია, რომ ზედსართავს «vocale» (მგალობელი, მღერადი) მთელ პოემაში მხოლოდ ამ ადგილას ვხვდებით. ბგერის თემატურ, უფრო მეტიც, თეოლოგიურ მნიშვნელობაზე «ღვთაებრივ კომედიაში” მიგვანიშნებს კიდევ ერთი ეპიზოდი “ჯოჯოხეთიდან”, რომელიც შემდეგი სტრიქონით მთავრდება:
Ed elli avea del cul fatto trombetta (Inf. XXI, 139)
ამ ადგილს კონსტანტინე გამსახურდია ასე თარგმნის: «უკანალიდან მოგვასმინა დუდუკის ხმები». ორიგინალთან უფრო ახლოსაა მ. ლოზინსკის რუსული თარგმანი: “и задом тот трубу изобразил;”. მაგრამ აქაც შემასმენელი არღვევს დანტეს ტექსტთან შესაბამისობას. «ჯოჯოხეთის» XXI ქების ბოლო სტრიქონის ზუსტი თარგმანი ასეთია: “და მან უკანალისგან ქმნა საყვირი». როგორც ვხედავთ, აქ ლაპარაკია არა უბრალო ხმოვან მიბაძვაზე, არამედ უფრო ღრმა შინაარსის მქონე გაიგივებასა თუ ტრანსფორმაციაზე, სადაც უკანალი იქცევა საყვირად. სიტყვას «trombetta» იტალიურ ენაში აქვს ორი მნიშვნელობა: 1) მცირე ზომის საყვირი; 2) საყვირის დამკვრელი, რომელიც ამავე დროს ასრულებს საჯარო მაუწყებლის ფუნქციას. ასე წარმოიქმნება ტაეპის მეტად არსებითი მნიშვნელობა: «და მან უკანალისგან ქმნა საჯარო მაუწყებელი». ახლა კი დროა განვიხილოთ პოემის მთელი ეპიზოდი, რომელსაც ასრულებს მოყვანილი ტაეპი: «ჯოჯოხეთის» XXI ქების ბოლოს დანტე და ვირგილიუსი თავს დააღწევენ დემონებს და სამშვიდობოს გასულნი გასცქერენ მათ უძლურ მრისხანებას: ბოღმისგან კბილებდაკრეჭილი ეშმაკები შებრუნდებიან თავიანთი წინამძღოლისკენ, რომელიც უკანალიდან ხმამაღალ ბგერას გამოსცემს. ეპიზოდი შეიძლება განვიხილოთ ბინარული ოპოზიციების გამოვლენის ხერხით. პირველი ბინარული ოპოზიცია გვხვდება ქების დასაწყისში:
Cosм di ponte in ponte, altro parlando
che la mia comedмa cantar non cura (Inf. XXI 1-2)
[ასე მივდიოდით ხიდიდან ხიდზე სხვადასხვა საგნებზე საუბრით, რაზეც გალობას ჩემი პოემა არ ზრუნავს].
ვხვდებით დაპირისპირებას ლაპარაკსა და გალობას შორის: დანტე და ვირგილიუსი ბევრ რამეზე ლაპარაკობდნენ ჯოჯოხეთში მოგზაურობისას, მაგრამ ყველაფრის გადმოცემას როდი უნდა გაუყადროს თავი მგალობელმა პოეტმა _ იგულისხმება, რომ ის მხოლოდ მნიშვნელოვანს ირჩევს. ასე დაწყებული ქება მთავრდება ეშმაკის უკანალიდან გამოსული ხმის აღწერით. რითი უნდა იყოს ეს ხმა უფრო მნიშვნელოვანი ორი პოეტის საუბარზე?
განვაგრძოთ ბინარულ ოპოზიციათა განხილვა. უკანალს, უფრო სწორად კი ანუსს, რომლიდანაც ხდება ხმის გამოცემა, რა თქმა უნდა, შეესაბამება პირი. ეს სულაც არ არის შემთხვევითი ან ხელოვნურად შექმნილი ოპოზიცია _ მას საკმაოდ მდიდარი ტრადიცია აქვს შუასაუკუნეობრივ კულტურაში. საკმარისია აღვნიშნოთ, რომ ეშმაკის იკონოგრაფიაში ხშირია გამოსახულებები, სადაც დემონი გამოსახულია დუნდულებზე თვალებით. ამ შემთხვევაში კუდი ასრულებს ცხვირის, ხოლო ანუსი ბაგეების ფუნქციას. ეშმაკის ჭეშმარიტი სახე მისი უკანალია _ ეს სიტყვა (ცულო) მხოლოდ ერთხელაა გამოყენებული მთელი პოემის მანძილზე. ასევე ერთხელაა გამოყენებული სიტყვა «trombetta», რომლის მნიშვნელობაზე უკვე ვილაპარაკეთ ზემოთ. ამ სიტყვის ოპოზიციად გვევლინება «tuba» (ბუკი), რომელიც პოემაში სულ ორჯერაა გამოყენებული და ამათგან თემატურად მნიშვნელოვანია «სამოთხის» XXX ქების ის ადგილი, სადაც დანტე ამბობს:
Cotal qual io la lascio a maggior bando
che quel de la mia tuba… (Par. XXX, 34-35)
[ისეთი, რომელსაც მე უფრო დიდ მაუწყებელს დავუტოვებ, ვიდრე ჩემი ბუკია…]
როგორც ვხედავთ, აქ ბინარული ოპოზიცია «trombetta» _ «tuba» ვრცელდება ამ სიტყვებით გამოხატულ მთელ სემანტიკურ ველზე, რომელიც მოიცავს არა მარტო მუსიკალურ საკრავებს, არამედ საჯარო მაუწყებლებსაც. დემონთა წინამძღოლი, რომელიც უკანალიდან საყვირის ხმას გამოსცემს, აშკარად რაღაცის შეტრიალებული სახეა. მაგრამ რისი? აქ შეგვიძლია გავიხსენოთ მიცვალებულთათვის ლათინური ლოცვის ერთი ცნობილი ადგილი: თუბა მირუმ სპარგეტ სონუმ _ ბუკი საოცარს ავრცელებს ხმას. რომელი ხმა იგულისხმება? _ რა თქმა უნდა, ანგელოზთა მიერ ახმოვანებული ბუკები, რომლებზედაც გვამცნობს მოციქულ იოანეს გამოცხადება. ანგელოზთა გამოცემული ბგერა გვამცნობს საღვთო სამართლის გამარჯვებას, გვამცნობს საშინელი სამსჯავროს დასაწყისს, რომელსაც ვერავინ გაექცევა (L’amor che nella mente mi ragiona _ არაფერი დარჩება დაუსჯელი, _ ნათქვამია მიცვალებულთათვის იმავე ლოცვაში). ამის საპირისპიროდ, დემონის გამოცემული ბგერა გამოხატავს დამარცხებით გამოწვეულ ბოღმას და იმას, რომ დემონთა მუქარას ყოველთვის დააღწევს თავს მართალი. ამგვარად კრავს ერთი შეხედვით, უფრო სწორად, მოსმენით კომიკური ბგერითი სიმბოლო წარმოუდგენელი სივრცის მომცველ თეოლოგიურ წრეს. თუმცა, ხმითა და ბგერით არა მარტო თეოლოგიური წრე იკვრება «ღვთაებრივ კომედიაში», არამედ ცხადდება პოეზიის ადგილი შექმნილ სამყაროში. სწორედ ამას მიგვანიშნებს «განსაწმენდელის» მეორე ქების ერთი უცნაური ადგილი. განსაწმენდელის ნაპირზე მყოფი დანტე მოულოდნელად შეხვდება ახალმოსულ სულთა ჯგუფს, რომელთა შორის არის მისი მეგობარიც _ მუსიკოსი კაზელა. პოეტის თხოვნით კაზელა მღერის დანტეს ერთ-ერთ კანცონას: L’amor che nella mente mi ragiona _ სიყვარული, რომელიც აზროვნებს ჩემს გონებაში. ირგვლივ მყოფებს გაიტაცებს ჰანგisa და ლექსის ძალა:
Lo mio maestro e io e quella gente
ch’eran con lui parevan sм contenti,
come a nessun toccasse altro la mente (Purg. II, 115-117)
[ჩემი ოსტატი, მე და მასთან მდგომი ის ხალხიც იმდენად კმაყოფილნი ვჩანდით, თითქოს სხვა არაფერი ეხებოდა ჩვენს გონებას].
რა შეიძლება ინატროს ამაზე უკეთესი ხელოვანმა? მაგრამ უეცრად ჩნდება განსაწმენდელის კარიბჭის მცველი კატონი და მრისხანედ მიმართავს გალობის მსმენელ სულებს:
Correte al monte a spogliarvi lo scoglio
ch’esser non lascia a voi Dio manifesto (Purg. II, 122-123)
[გაიქეცით მთისკენ და მოიცილეთ ქერცლი, რომელიც ღვთის განცხადებულად ხილვას გიშლით].
ამ ბრძანებაზე კაზელა გალობას წყვეტს და დამფრთხალი სულები სასწრაფოდ აუყვებიან განსაწმენდელის აღმართს. რატომ გასწირა ასე სასტიკად დანტემ საკუთარი შემოქმედება და მასთან ერთად მთელი პოეზია? ჩარლზ სინგლტონის აზრით, აქ საქმე გვაქვს ავგუსტინე ავრელიუსის მოძღვრების აპლიკაციასთან: იგულისხმება კატაფატიკური მიდგომის ერთ-ერთი მთავარი პოსტულატი იმის შესახებ, რომ ყოველი ნივთი ან მოვლენა მნიშვნელოვანია არა თავისთავად, არამედ როგორც ერთგვარი ნიშანი, რომელმაც საბოლოოდ შემოქმედის შემეცნებამდე უნდა მიგვიყვანოს. ამგვარად, პოეზია არის მხოლოდ ერთ-ერთი ნიშანი ჭეშმარიტებისკენ აღმავალ გზაზე, მისი ზედმეტად დაფასების შემთხვევაში კი გზამკვლევი ნიშანი ადვილად იქცევა მხედველობის დამბურავ ქერცლად. რა თქმა უნდა, ახსნა ლოგიკურია, მაგრამ არსებობს ერთი ყურადსაღები გარემოება: იტალიური სიტყვა «scoglio» ნიშნავს არა მარტო ქერცლს ან, ფიგურალურად, უწმინდურების ნადებს, არამედ კლდესაც. უფრო მეტიც, დღევანდელ ენაში ის მხოლოდ «კლდეს» ნიშნავს, რადგან ქერცლისა და ნადების მნიშვნელობის აღმნიშვნელმა სიტყვამ ორაზროვნების თავიდან ასარიდებლად გრამატიკული სქესი შეიცვალა (scoglia).

ავოტორი: ვაკო კუპრაშვილი , ნოდარ ლადარია

comments

ვაკო კუპრაშვილი

საინფორმაციო ანალიტიკური სააგენტო "INFO NEWS"-ის ჟურნალისტი

კომენტარის დატოვება

თქვენი ელფოსტის მისამართი გამოქვეყნებული არ იყო. აუცილებელი ველები მონიშნულია *

Seo wordpress plugin by www.seowizard.org.