პოლიტიკური რეჟიმებისა და ძალაუფლების ორგანიზების ძირითადი ტიპები

1. ტირანია

ტირანია არის მმართველობის ფორმა, როდესაც ერთი მმართველი ან ვიწრო ჯგუფი ძალაუფლებას თვითნებურად, თვითნებური წესებით და საზოგადოების ინტერესების უგულებელყოფით ახორციელებს.

• კანონი ხშირად ემორჩილება მმართველის ნებას;
• ოპოზიცია და კრიტიკა იდევნება;
• ძალაუფლება პიროვნების ან მცირე ჯგუფის ხელშია.

მთავარი ნიშანი: თვითნებური და დამთრგუნველი მმართველობა.

2. ტოტალიტარიზმი

ტოტალიტარიზმი არის რეჟიმი, რომელიც ცდილობს საზოგადოების თითქმის ყველა სფეროს სრულ კონტროლს — პოლიტიკის, ეკონომიკის, მედიის, განათლების, კულტურის და ხშირად ადამიანების პირადი ცხოვრებისაც კი.

• ერთი ოფიციალური იდეოლოგია;
• ერთი დომინანტური პარტია;
• მასობრივი პროპაგანდა;
• პოლიტიკური ტერორი;
• დამოუკიდებელი ინსტიტუტების განადგურება;
• საზოგადოების მუდმივი კონტროლი.

მთავარი ნიშანი: სახელმწიფოს სწრაფვა ადამიანის და საზოგადოების სრული კონტროლისკენ.

3. დიქტატურა

დიქტატურა არის რეჟიმი, სადაც რეალური პოლიტიკური ძალაუფლება კონცენტრირებულია ერთი ადამიანის ან მცირე ჯგუფის ხელში, ხოლო ხელისუფლების შეცვლის დემოკრატიული მექანიზმები მნიშვნელოვნად შეზღუდულია ან არ არსებობს.

• არჩევნები შეიძლება არსებობდეს, მაგრამ არ იყოს თავისუფალი;
• სასამართლო და პარლამენტი შეიძლება ფორმალურად არსებობდეს;
• ოპოზიციის შესაძლებლობები შეზღუდულია;
• ძალაუფლების გადაცემა კონკურენტული არჩევნებით რთულია.

მთავარი ნიშანი: ძალაუფლების კონცენტრაცია და დემოკრატიული კონტროლის შეზღუდვა.

4. ავტორიტარიზმი

ავტორიტარიზმი არის პოლიტიკური სისტემა, სადაც ხელისუფლება ზღუდავს პოლიტიკურ პლურალიზმსა და მოქალაქეთა პოლიტიკურ თავისუფლებებს, მაგრამ ყოველთვის არ ცდილობს საზოგადოების ყველა სფეროს სრულ კონტროლს.

შეიძლება არსებობდეს:

• კერძო ეკონომიკა;
• რელიგიური და კულტურული ცხოვრება;
• შეზღუდული ოპოზიცია;
• ფორმალური არჩევნები;
• გარკვეული პირადი თავისუფლებები.

მთავარი ნიშანი: პოლიტიკური თავისუფლების შეზღუდვა, მაგრამ არა აუცილებლად ცხოვრების ყველა სფეროს სრული კონტროლი.

5. ავტოკრატია

ავტოკრატია არის მმართველობის სისტემა, რომელშიც უმაღლესი პოლიტიკური ძალაუფლება ერთ პიროვნებას ეკუთვნის და მასზე ეფექტური ინსტიტუციური კონტროლი ძალიან სუსტია ან არ არსებობს.

მაგალითად, მმართველს შეუძლია დიდწილად აკონტროლოს:

• ხელისუფლება;
• უსაფრთხოების სტრუქტურები;
• სასამართლო;
• საკანონმდებლო ორგანო;
• პოლიტიკური პროცესი.

მთავარი ნიშანი: ერთპიროვნული ძალაუფლების კონცენტრაცია.

ამიტომ ავტოკრატია და ავტორიტარიზმი ახლოსაა, მაგრამ ერთი და იგივე არ არის: ავტოკრატია განსაკუთრებით უსვამს ხაზს ძალაუფლების ერთ პიროვნებაში კონცენტრაციას, ავტორიტარიზმი კი — პოლიტიკური თავისუფლების შეზღუდვასა და ძალაუფლების კონტროლის მექანიზმების სისუსტეს.

6. კლეპტოკრატია

კლეპტოკრატია სიტყვასიტყვით ნიშნავს „ქურდების მმართველობას“. ეს არის სისტემა, სადაც პოლიტიკური ძალაუფლება გამოიყენება სახელმწიფო რესურსების სისტემური მითვისებისა და პირადი/ელიტური გამდიდრებისთვის.

• სახელმწიფო და კერძო ინტერესები ერთმანეთში ირევა;
• კორუფცია სისტემურ ხასიათს იღებს;
• სახელმწიფო კონტრაქტები და რესურსები ელიტის სასარგებლოდ ნაწილდება;
• ინსტიტუტები ემსახურება ძალაუფლებისა და სიმდიდრის შენარჩუნებას.

მთავარი ნიშანი: სახელმწიფო ძალაუფლების გამოყენება გამდიდრებისთვის.

7. ოლიგარქია

ოლიგარქია არის მმართველობა, სადაც რეალური ძალაუფლება მცირე, გავლენიანი ელიტის ჯგუფის ხელშია.

ეს ჯგუფი შეიძლება შედგებოდეს:

• უმდიდრესი ბიზნესმენებისგან;
• სამხედრო ელიტისგან;
• პოლიტიკური კლანისგან;
• გავლენიანი ოჯახებისგან;
• სხვადასხვა ელიტური ჯგუფის კოალიციისგან.

მთავარი ნიშანი: ძალაუფლება ცოტას ეკუთვნის.

ოლიგარქია აუცილებლად არ ნიშნავს კორუმპირებულ ან სასტიკ რეჟიმს. მისი მთავარი კრიტერიუმი არის ძალაუფლების მცირე ჯგუფის ხელში ყოფნა.

8. პლუტოკრატია

პლუტოკრატია არის მმართველობა, სადაც სიმდიდრე განსაზღვრავს პოლიტიკურ გავლენას და განსაკუთრებით მდიდარ ადამიანებს ან ეკონომიკურ ელიტას სახელმწიფოს პოლიტიკაზე არაპროპორციულად დიდი გავლენა აქვთ.

მთავარი ნიშანი: ფული → პოლიტიკური ძალაუფლება.

9. თეოკრატია

თეოკრატია არის სისტემა, სადაც პოლიტიკური ხელისუფლება რელიგიურ დოქტრინასა და რელიგიურ ავტორიტეტს ეფუძნება, ხოლო სახელმწიფო მმართველობაში რელიგიურ ინსტიტუტებს განსაკუთრებული ძალაუფლება აქვთ.

• რელიგიური სამართალი შეიძლება სახელმწიფო სამართლის საფუძველი იყოს;
• პოლიტიკური ლეგიტიმაცია დაკავშირებულია რელიგიასთან;
• რელიგიურ ლიდერებს შეიძლება ჰქონდეთ უმაღლესი პოლიტიკური ძალაუფლება.

მთავარი ნიშანი: პოლიტიკური ძალაუფლების რელიგიურ საფუძველზე აგება.

 დასკვნა — ერთმანეთისგან ყველაზე მარტივად ასე გავმიჯნოთ

ყველაზე მნიშვნელოვანი განსხვავება:

დიქტატურა, ავტოკრატია და ავტორიტარიზმი ძირითადად აღწერს ძალაუფლების ორგანიზებასა და პოლიტიკური თავისუფლების ხარისხს.

ოლიგარქია და პლუტოკრატია უფრო მეტად აღწერს ვინ ფლობს ან აკონტროლებს ძალაუფლებას.

კლეპტოკრატია აღწერს ძალაუფლების გამოყენების მიზანს — სახელმწიფოს მითვისებასა და გამდიდრებას.

თეოკრატია აღწერს ხელისუფლების რელიგიურ საფუძველს.

ტოტალიტარიზმი აღწერს სახელმწიფოს კონტროლის მასშტაბს.

ხოლო ტირანია ყველაზე მეტად აღწერს მმართველობის თვითნებურ, დამთრგუნველ ხასიათს.

შენიშვნა: და ერთი სახელმწიფო შეიძლება ერთდროულად რამდენიმე კატეგორიასაც მიეკუთვნებოდეს — მაგალითად, რეჟიმი შეიძლება იყოს ავტოკრატიული + ავტორიტარული + ოლიგარქიული + კლეპტოკრატიული.

უფრო ზუსტად, ისინი შეიძლება დავყოთ ასე:

1. მმართველობის/პოლიტიკური რეჟიმის ტიპები:

• ტირანია
• დიქტატურა
• ავტორიტარიზმი
• ტოტალიტარიზმი
• ავტოკრატია

2. ძალაუფლების განაწილების ტიპები:

• ოლიგარქია — ძალაუფლება მცირე ჯგუფის ხელში.
• პლუტოკრატია — განსაკუთრებული პოლიტიკური გავლენა მდიდარ/ეკონომიკურ ელიტას აქვს.

3. სახელმწიფოს მართვის სპეციფიკური მოდელი:

• თეოკრატია — პოლიტიკური ხელისუფლება რელიგიურ ავტორიტეტსა და დოქტრინასთან არის დაკავშირებული.

4. პოლიტიკური სისტემის ხასიათის/ფუნქციონირების აღწერა:

კლეპტოკრატია — სახელმწიფოს ძალაუფლებისა და რესურსების სისტემური მითვისება ელიტის გამდიდრებისთვის.