1. პოლიტიკური სისტემა — დემოკრატია თუ ერთპარტიული დიქტატურა?
ევროკავშირი: პოლიტიკური მრავალფეროვნება, მრავალპარტიული დემოკრატია, ოპოზიცია და ხელისუფლების შეცვლის შესაძლებლობა არჩევნებით.
საბჭოთა კავშირი: კომუნისტური პარტიის პოლიტიკური მონოპოლია; რეალური პოლიტიკური ოპოზიცია აკრძალული იყო.
2. ხელისუფლების წყარო — მოქალაქეები თუ პარტიული ელიტა?
ევროკავშირი: მოქალაქეები პირდაპირ ირჩევენ ევროპარლამენტს; წევრი ქვეყნების მთავრობები დემოკრატიულად ანგარიშვალდებულნი არიან საკუთარი მოსახლეობის წინაშე.
საბჭოთა კავშირი: რეალურ პოლიტიკურ გადაწყვეტილებებს კომუნისტური პარტიის ხელმძღვანელობა იღებდა; არჩევნები ხელისუფლების თავისუფალი შეცვლის მექანიზმი არ იყო.
3. სახელმწიფოებრივი სუვერენიტეტი — ნებაყოფლობითი თანამშრომლობა თუ ცენტრალიზებული მმართველობა?
ევროკავშირი: წევრი ქვეყნები ინარჩუნებენ სახელმწიფოებრიობას, კონსტიტუციებსა და ეროვნულ ინსტიტუტებს; ევროკავშირს მხოლოდ ხელშეკრულებებით მინიჭებული უფლებამოსილებები აქვს.
საბჭოთა კავშირი: რესპუბლიკებს ფორმალურად ჰქონდათ სახელმწიფოებრივი სტატუსი, მაგრამ რეალური პოლიტიკური ძალაუფლება მოსკოვში, კომუნისტური პარტიის ცენტრალიზებულ სისტემაში იყო თავმოყრილი.
4. კანონის უზენაესობა — კანონი ყველასთვის თუ პარტიის ნება?
ევროკავშირი: კანონი ზღუდავს ხელისუფლებასაც; დამოუკიდებელი სასამართლო და სამართლებრივი კონტროლი სისტემის ფუნდამენტური პრინციპებია.
საბჭოთა კავშირი: სასამართლო სისტემა დამოუკიდებელი პოლიტიკური კონტროლისგან თავისუფალი არ იყო; პარტიული იერარქია რეალურად სახელმწიფოზე მაღლა იდგა.
5. ადამიანის უფლებები — დაცული თავისუფლებები თუ სახელმწიფო კონტროლი?
ევროკავშირი: დაცულია სიტყვის, შეკრების, რელიგიის, სინდისის, პირადი ცხოვრების და სხვა ფუნდამენტური უფლებები.
საბჭოთა კავშირი: პოლიტიკური და იდეოლოგიური განსხვავებული აზრი ხშირად იწვევდა დევნას, დაპატიმრებას, გადასახლებასა და რეპრესიებს.
6. ეკონომიკა — თავისუფალი ბაზარი თუ ცენტრალური დაგეგმვა?
ევროკავშირი: საბაზრო ეკონომიკა, კერძო საკუთრება, მეწარმეობა, კონკურენცია და თავისუფალი ვაჭრობა.
საბჭოთა კავშირი: ცენტრალიზებული გეგმური ეკონომიკა, სახელმწიფო საკუთრების დომინირება, წარმოებისა და რესურსების განაწილების პარტიულ-სახელმწიფოებრივი კონტროლი.
7. გადაადგილება — თავისუფალი არჩევანი თუ შეზღუდვები?
ევროკავშირი: წევრი ქვეყნების მოქალაქეებს აქვთ თავისუფალი გადაადგილებისა და ცხოვრების უფლება ევროკავშირის ფარგლებში, შესაბამისი სამართლებრივი პირობებით.
საბჭოთა კავშირი: არსებობდა შიდა პასპორტებისა და რეგისტრაციის სისტემა, გადაადგილებისა და საცხოვრებელი ადგილის არჩევის შეზღუდვები, ხოლო საზღვარგარეთ მოგზაურობა მკაცრად კონტროლდებოდა.
8. მედია და ინფორმაციის თავისუფლება — მრავალფეროვანი აზრი თუ ცენზურა?
ევროკავშირი: თავისუფალი მედია, დამოუკიდებელი ჟურნალისტიკა, ხელისუფლების კრიტიკისა და ინფორმაციის გავრცელების სამართლებრივი დაცვა.
საბჭოთა კავშირი: სახელმწიფო და პარტიული კონტროლი მედიაზე, ცენზურა, პროპაგანდა და განსხვავებული აზრის დევნა.
9. ეროვნული და კულტურული იდენტობა — მრავალფეროვნების დაცვა თუ იდეოლოგიური უნიფიკაცია?
ევროკავშირი: წევრი ქვეყნების ეროვნული იდენტობის, ენების, კულტურისა და ტრადიციების პატივისცემა.
საბჭოთა კავშირი: რესპუბლიკებს ჰქონდათ საკუთარი ენები და კულტურული ინსტიტუტები, მაგრამ ცენტრალური იდეოლოგიური კონტროლი და რუსიფიკაციის პოლიტიკა ხშირად ზღუდავდა ეროვნულ თვითმყოფადობას.
10. კავშირის დატოვება — სამართლებრივი უფლება თუ პოლიტიკური შეუძლებლობა?
ევროკავშირი: ლისაბონის ხელშეკრულების 50-ე მუხლი პირდაპირ ითვალისწინებს წევრი სახელმწიფოს მიერ კავშირის დატოვების უფლებას; ამის რეალური მაგალითია დიდი ბრიტანეთის გასვლა — Brexit.
საბჭოთა კავშირი: კონსტიტუციით რესპუბლიკებს გასვლის უფლებაც ჰქონდათ, მაგრამ პრაქტიკაში ეს უფლება რეალურად არ მოქმედებდა; დამოუკიდებლობის მოთხოვნებს ხშირად ძალადობრივი წინააღმდეგობა ხვდებოდა.
მნიშვნელოვანი წყაროები: ევროკავშირის ხელშეკრულებები, ევროკომისია და აშშ-ის კონგრესის ბიბლიოთეკის საბჭოთა არქივების ისტორიული მასალები.
P.S. ეს ორი გაერთიანება მხოლოდ გარეგნული ნიშნებით შეიძლება ჰგავდეს ერთმანეთს — ორივე აერთიანებდა ან აერთიანებს მრავალ სახელმწიფოს, აქვს საერთო ინსტიტუტები და საერთო წესები.
მაგრამ მათი პოლიტიკური და იდეოლოგიური საფუძვლები საპირისპიროა:
ევროკავშირი
თანამშრომლობა თავისუფლების საფუძველზე
სახელმწიფოების ნებაყოფლობითი გაერთიანება, დემოკრატია, ადამიანის უფლებები, სამართლის უზენაესობა და ეკონომიკური თავისუფლება.
საბჭოთა კავშირი
ცენტრალიზებული მმართველობა პარტიული მონოპოლიის საფუძველზე.
ერთპარტიული დიქტატურა, იდეოლოგიური კონტროლი, ცენზურა, გეგმური ეკონომიკა და პოლიტიკური რეპრესიები.
ერთი მნიშვნელოვანი სიზუსტე: ევროკავშირი არ არის იდეალური სისტემა — მას აქვს პოლიტიკური, ეკონომიკური და დემოკრატიული პრობლემებიც. მაგრამ ეს პრობლემები არ აუქმებს იმ ფუნდამენტურ განსხვავებას, რომ ევროკავშირის სამართლებრივი საფუძველი დემოკრატია და ადამიანის უფლებებია, ხოლო საბჭოთა სისტემის რეალური საფუძველი კომუნისტური პარტიის ძალაუფლების მონოპოლია იყო.
ამიტომ მტკიცება, რომ ევროკავშირი საბჭოთა კავშირის ანალოგია, ისტორიულადაც და პოლიტიკურ-სამართლებრივადაც მცდარია.
