ირაკლი კობახიძის მიერ ერეკლე II-ისა და გეორგიევსკის ტრაქტატის შესახებ გაკეთებული შეფასება მხოლოდ ისტორიული დისკუსიის საკითხი არ არის. გაცილებით უფრო მნიშვნელოვანი ის პოლიტიკური გზავნილია, რომელიც ამ ნარატივიდან დღევანდელი საქართველოსთვის იკითხება: თითქოს პატარა ქვეყნის უსაფრთხოებისა და გადარჩენის ერთადერთი რეალისტური გზა დიდ რუსულ იმპერიასთან პოლიტიკური დაქვემდებარებაა; თითქოს დასავლეთისკენ სწრაფვა ილუზიაა, ხოლო რუსეთთან დაახლოება — „პრაგმატული“ და „ცივილიზაციური“ არჩევანი.
სწორედ აქ ჩნდება ყველაზე სახიფათო პარალელი.
დღეს საქართველოსთვის მთავარი საფრთხე მხოლოდ ის არ არის, რომ ხელისუფლება ევროპული ინტეგრაციის პროცესს აჩერებს. გაცილებით მძიმე სცენარია ისეთი პოლიტიკური კურსის ჩამოყალიბება, რომლის საბოლოო შედეგიც შეიძლება გახდეს საქართველოს უსაფრთხოების, საგარეო-პოლიტიკური არჩევანისა და ტერიტორიული მთლიანობის საკითხებში რუსეთის ინტერესებთან სულ უფრო ღრმა თანხვედრა.
თუ მოვლენებს ერთმანეთთან დავაკავშირებთ, ჩნდება რამდენიმე შესაძლო სცენარი, რომელთა იგნორირება საქართველოს საზოგადოებას ძალიან ძვირი შეიძლება დაუჯდეს.
ისტორიის ყველაზე სახიფათო გაკვეთილი
გეორგიევსკის ტრაქტატის თანამედროვე პოლიტიკურ ლეგენდად ქცევა განსაკუთრებით პრობლემურია იმიტომ, რომ მისი საბოლოო შედეგი საპირისპირო მიმართულებით განვითარდა.
1783 წელს ქართლ-კახეთის სამეფომ რუსეთის იმპერიის მფარველობა მიიღო. მაგრამ რუსეთის იმპერიამ საბოლოოდ არ დატოვა საქართველო დამოუკიდებელ სახელმწიფოდ. 1801 წელს ქართლ-კახეთის სამეფოს ანექსიით დასრულდა ის პროცესი, რომელმაც ქართული სახელმწიფოებრიობა გააუქმა.
ყველაზე საშიში სცენარი — „ახალი ტრაქტატის“ ლოგიკა
თუ ხელისუფლების მიერ დამკვიდრებული ნარატივი საბოლოოდ პოლიტიკურ დოქტრინად იქცა, შეიძლება გაჩნდეს „ახალი გეორგიევსკის ტრაქტატის“ ტიპის მოდელის შექმნის მცდელობა — შესაძლოა არა იმავე სახელით და არა აუცილებლად ერთი ხელშეკრულების ფორმით, არამედ ეტაპობრივად.
პირველი ეტაპი შეიძლება იყოს რუსეთთან პოლიტიკური და ეკონომიკური ურთიერთობების ისეთი გაღრმავება, რომელიც საქართველოს დასავლურ პარტნიორებზე დამოკიდებულებას თანდათან შეამცირებს.
შემდეგ შეიძლება დადგეს უსაფრთხოების სფეროში რუსეთის როლის გაზრდის საკითხი — ჯერ „სტაბილურობის“, შემდეგ „უსაფრთხოების გარანტიების“, ბოლოს კი ისეთი პოლიტიკური შეთანხმებების ფორმით, რომლებიც საქართველოს საგარეო არჩევანის თავისუფლებას შეზღუდავს.
საბოლოოდ კი შეიძლება მივიღოთ არა ერთი ტრაქტატი, არამედ ტრაქტატების, შეთანხმებებისა და პოლიტიკური ვალდებულებების ქსელი, რომლის გამოც საქართველო ფორმალურად დამოუკიდებელი დარჩება, მაგრამ სტრატეგიულ გადაწყვეტილებებს უკვე მოსკოვის ინტერესების გათვალისწინების გარეშე ვეღარ მიიღებს.
ეს არის სუვერენიტეტის დაკარგვის ყველაზე თანამედროვე ფორმა: სახელმწიფო შეიძლება რუკაზე ისევ არსებობდეს, მაგრამ საკუთარი სტრატეგიული არჩევანის თავისუფლება აღარ ჰქონდეს.
მეორე სცენარი — აფხაზეთისა და სამხრეთ ოსეთის საკითხის „გადაწყვეტა“ საქართველოს საზიანოდ
ყველაზე მძიმე შედეგი შეიძლება ტერიტორიული კონფლიქტების საკითხშიც დადგეს.
თუ თბილისი საბოლოოდ გადავა რუსეთის გავლენის სფეროში, შეიძლება გაჩნდეს ცდუნება, რომ ტერიტორიული კონფლიქტის ნაცვლად „მშვიდობის“ სახელით მიღწეულ იქნას გარიგება, რომლის რეალური ფასი საქართველოსთვის იქნება ტერიტორიებზე საკუთარი პრეტენზიის ან სუვერენიტეტის სამართლებრივი და პოლიტიკური დასუსტება.
ყველაზე მძიმე ვერსიაში ეს შეიძლება მივიდეს აფხაზეთისა და სამხრეთ ოსეთის რუსეთის მიერ ან რუსეთის გავლენით საბოლოო აღიარებისკენ — არა აუცილებლად საქართველოს მიერ ერთ დღეში გაკეთებული ფორმალური აღიარების გზით, არამედ ისეთი საერთაშორისო და ორმხრივი შეთანხმებების მეშვეობით, რომლებიც რეალურად გააფორმებს არსებული ოკუპაციის პოლიტიკურ შედეგებს.
ეს უკვე არ იქნება კონფლიქტის მოგვარება.
ეს იქნება ოკუპაციის შედეგების ლეგიტიმაცია.
ამ ფონზე განსაკუთრებით სახიფათო იქნებოდა ისეთი ქართული ხელისუფლების არსებობა, რომელიც მომავალში ამავე პროცესს უკვე არა წინააღმდეგობის, არამედ „რეალიზმის“ სახელით შეეგუება.
მესამე სცენარი — ევროპასთან კარის საბოლოოდ დახურვა
საქართველო ევროკავშირის წევრობის კანდიდატი ქვეყანაა, თუმცა ეს კანდიდატობა ავტომატურად წევრობას არ ნიშნავს. ევროკავშირის ოფიციალური შეფასებით, საქართველოს გაწევრიანების პროცესი 2024 წლიდან დე ფაქტო შეჩერებულია ხელისუფლების კურსის გამო, ხოლო 2024 წლის ბოლოს ხელისუფლებამ თავად განაცხადა პროცესის 2028 წლამდე შეჩერების შესახებ. 2026 წლის მდგომარეობით საქართველო კანდიდატ ქვეყნად რჩება, მაგრამ გაწევრიანების მოლაპარაკებები გახსნილი არ არის.
ეს მდგომარეობა ჯერ კიდევ შეიძლება შეიცვალოს.
მაგრამ საპირისპირო მიმართულებით სვლის შემთხვევაში შეიძლება დადგეს შემდეგი ეტაპი: არა უბრალოდ ევროკავშირთან ინტეგრაციის შეჩერება, არამედ საქართველოს საგარეო პოლიტიკის თანდათანობითი გადაწყობა ისე, რომ ევროკავშირი გამოცხადდეს „მტრულ“, „არასასურველ“ ან საქართველოს სუვერენიტეტისთვის საფრთხის შემცველ ძალად, ხოლო რუსეთთან დაახლოება — „რეალისტურ ალტერნატივად“.
ამის შემდეგ ევროკავშირთან ურთიერთობების ფაქტობრივი გაწყვეტა უკვე გაცილებით მარტივი გახდება.
საბოლოო ფორმა შეიძლება იყოს:
ევროპული ინტეგრაციის მიზნის გაუქმება → დასავლურ ინსტიტუტებთან დაშორება → ევროკავშირის წინააღმდეგ პოლიტიკური რიტორიკის გაძლიერება → რუსეთზე ეკონომიკური და პოლიტიკური დამოკიდებულების ზრდა → ევროკავშირთან ურთიერთობების პრაქტიკული შემცირება ან გაწყვეტა.
ეს აღარ იქნება უბრალოდ საგარეო-პოლიტიკური კურსის ცვლილება.
ეს იქნება საქართველოს ცივილიზაციური და უსაფრთხოების ვექტორის რადიკალური შეცვლა.
მეოთხე სცენარი — „მშვიდობის“ სახელით რუსეთის გავლენის მიღება
რუსეთისთვის ყველაზე ხელსაყრელი საქართველო სულაც არ არის აუცილებელი ფორმალურად რუსეთის შემადგენლობაში შემავალი საქართველო.
უფრო იაფი და ეფექტიანი შეიძლება იყოს დამოუკიდებელი სახელმწიფოს შენარჩუნება, რომელსაც აქვს რუსეთისთვის სასურველი საგარეო პოლიტიკა, სუსტი დასავლური ინსტიტუტები, შემცირებული დემოკრატიული კონტროლი და უსაფრთხოების სფეროში მოსკოვზე მზარდი დამოკიდებულება.
საკმარისია, რომ საქართველოს ხელისუფლება თავად მივიდეს იმ დასკვნამდე, რომ:
„რუსეთთან წინააღმდეგობა არ შეიძლება“;
„დასავლეთთან ინტეგრაცია საფრთხის შემცველია“;
„ტერიტორიების დაბრუნების სანაცვლოდ გარკვეული დათმობები აუცილებელია“;
„უსაფრთხოებისთვის რუსეთთან შეთანხმება გვჭირდება“;
და საბოლოოდ — „სუვერენიტეტი კარგია, მაგრამ მხოლოდ იმდენად, რამდენადაც ის მოსკოვისთვის მისაღებ ჩარჩოში რჩება“.
ეს უკვე გავლენის სფეროა.
პარადოქსი: „სუვერენიტეტის დაცვის“ სახელით სუვერენიტეტის დათმობა
ყველაზე ირონიული სწორედ ის არის, რომ ასეთი პოლიტიკა შეიძლება საზოგადოებას სუვერენიტეტის დაცვის სახელით მიეწოდოს.
შეიძლება ითქვას:
„ჩვენ ომში არ შევალთ.“
„ჩვენ ქვეყანას მშვიდობას შევუნარჩუნებთ.“
„ჩვენ საკუთარი ინტერესებით ვიმოქმედებთ.“
„ჩვენ არც დასავლეთის მონები ვიქნებით და არც რუსეთის.“
მაგრამ ამ სიტყვებს რეალური მნიშვნელობა მხოლოდ მაშინ აქვს, თუ საქართველო თანაბრად ინარჩუნებს არჩევანის თავისუფლებას.
თუ დასავლეთთან ურთიერთობას თავად ვწყვეტთ, ხოლო რუსეთთან დამოკიდებულებას ვზრდით, ეს „ნეიტრალიტეტი“ აღარ არის.
თუ ერთი მიმართულებით ყველა კარი იკეტება და მეორე მიმართულებით მხოლოდ ერთი ძალის გავლენა იზრდება, ეს „ბალანსი“ აღარ არის.
ეს არის დამოკიდებულების ფორმირება.
და სწორედ აქ ჩნდება „რუსი ოლიგარქის“ ფაქტორი
ბიძინა ივანიშვილის პოლიტიკური გავლენის შესახებ შეიძლება სხვადასხვა შეფასება არსებობდეს, მაგრამ მთავარი პოლიტიკური პრობლემა სხვა რამეში მდგომარეობს: როდესაც ქვეყნის სტრატეგიულ მიმართულებას ერთი არაფორმალური ძალაუფლების ცენტრი და მასზე დამოკიდებული პოლიტიკური სისტემა განსაზღვრავს, სუვერენიტეტის საკითხი უკვე მხოლოდ რუსეთთან ურთიერთობის საკითხი აღარ არის.
ეს არის შიდა სუვერენიტეტის საკითხიც.
სუვერენული სახელმწიფო ვერ იქნება ისეთი, სადაც მოქალაქეების არჩევანი, პარლამენტის გადაწყვეტილებები, სასამართლო, მედია და სახელმწიფო ინსტიტუტები კარგავს დამოუკიდებელ ფუნქციას.
ევროკომისიის უახლესი შეფასებები სწორედ დემოკრატიული უკუსვლის, კანონის უზენაესობისა და ფუნდამენტური უფლებების შეზღუდვის პრობლემებზე მიუთითებს და საქართველოს ამჟამინდელ სტატუსს ფაქტობრივად „კანდიდატად მხოლოდ სახელით“ აღწერს.
რა შეიძლება მივიღოთ საბოლოოდ?
ყველაზე მძიმე, მაგრამ ლოგიკურად შესაძლო სცენარი ასეთია:
საქართველო ფორმალურად რჩება დამოუკიდებელ სახელმწიფოდ;
რუსეთთან ურთიერთობები სტრატეგიულ დონეზე გადადის;
ევროკავშირთან ინტეგრაცია საბოლოოდ იკარგება;
დასავლური პოლიტიკური და უსაფრთხოების მხარდაჭერა მცირდება;
საქართველოს ეკონომიკური და პოლიტიკური დამოკიდებულება რუსეთის მიმართულებით იზრდება;
აფხაზეთისა და ცხინვალის რეგიონის საკითხი „რეალიზმისა და მშვიდობის“ სახელით გადადის დათმობის პოლიტიკაში;
რუსეთის მიერ ამ ტერიტორიების ფაქტობრივი კონტროლი თანდათან იღებს უფრო ფართო საერთაშორისო-პოლიტიკურ ლეგიტიმაციას;
საქართველო კარგავს არა მხოლოდ ევროპული ინტეგრაციის შესაძლებლობას, არამედ საკუთარი საგარეო არჩევანის თავისუფლების ნაწილსაც.
და რამდენიმე წლის შემდეგ შეიძლება საზოგადოებას უთხრან:
„სხვა გზა არ არსებობდა.“
სწორედ ეს ფრაზაა ყველაზე საშიში.
იმიტომ, რომ საქართველოს ისტორიაში „სხვა გზა არ არსებობდა“ არაერთხელ ყოფილა გამოყენებული იმ გადაწყვეტილებების გასამართლებლად, რომელთა ფასი მოგვიანებით ქვეყანამ გადაიხადა.
არჩევანი დღესაც არსებობს
ევროპული გზა საქართველოსთვის ერთი ფუნდამენტური რამით არის მნიშვნელოვანი: ის გულისხმობს ისეთი ინსტიტუტების შექმნას, სადაც ქვეყნის მომავალი ერთ ადამიანს, ერთ პარტიას ან ერთ უცხოურ ძალას არ ეკუთვნის.
ამიტომ საკითხი ასე უნდა დაისვას:
გვსურს საქართველო იყოს პატარა, მაგრამ დამოუკიდებელი ევროპული სახელმწიფო, რომელსაც შეუძლია საკუთარი არჩევანის გაკეთება, თუ გვინდა საქართველო იქცეს ფორმალურად დამოუკიდებელ, მაგრამ რუსეთის გავლენის სფეროში მოქცეულ სახელმწიფოდ?
და თუ ვინმე გვეუბნება, რომ რუსეთის იმპერიასთან დაახლოება საქართველოს გადარჩენის „უალტერნატივო“ გზაა, ისტორიის პასუხი სწორედ საპირისპიროს გვახსენებს.
დღეს საქართველოს წინაშე სწორედ ეს არჩევანი დგას — არა ომსა და მშვიდობას შორის, არამედ სუვერენიტეტსა და დამოკიდებულებას შორის.
თუ ქვეყანას ევროპული გზა დაეკარგა, რუსეთთან ურთიერთობა კი სახელმწიფოებრივი გადარჩენის ერთადერთ ალტერნატივად გამოცხადდა, მაშინ „ახალი გეორგიევსკის ტრაქტატი“ შეიძლება საერთოდაც არ იყოს საჭირო.
საკმარისი იქნება, საქართველო ნელ-ნელა თავად მივიდეს იქამდე, სადაც რუსეთის იმპერიას სურს მისი ნახვა.
და სწორედ ამიტომ, საქართველოს სუვერენიტეტის დაცვის ყველაზე მნიშვნელოვანი ამოცანა დღეს არა მხოლოდ ტერიტორიული მთლიანობის დაცვაა, არამედ იმ პოლიტიკური თავისუფლების დაცვაც, რომელიც განსაზღვრავს, თავად საქართველო გადაწყვეტს საკუთარ მომავალს თუ მის მომავალს სხვები გადაწყვეტენ.
